वीर सहिद सिदो–कान्हु तथा हजारौँ सन्थालको बलिदानको इतिहास

भारतको वर्तमान झारखण्ड राज्यस्थित भगनाडीह गाउँबाट सुरु भएको सन् १८५५–५६ को सन्थाल विद्रोह (हुल आन्दोलन) भारतीय उपमहाद्वीपको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आदिवासी जनआन्दोलनमध्ये एक मानिन्छ। “हुल” शब्दको अर्थ सन्थाली भाषामा विद्रोह, जागरण वा अन्यायविरुद्धको प्रतिरोध भन्ने बुझिन्छ । यो आन्दोलन केवल युद्ध थिएन, यो भूमि, पहिचान, स्वाभिमान, संस्कृति र अस्तित्वको रक्षाका लागि गरिएको सामूहिक संघर्ष थियो ।

यस ऐतिहासिक आन्दोलनको नेतृत्व वीर महानायक तथा वीराङ्गना र लगायत हजारौँ सन्थाल योद्धाले गर्नुभएको थियो । उनीहरूको बलिदान आज पनि आदिवासी स्वाभिमानको प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छ ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

१८औँ र १९औँ शताब्दीमा ब्रिटिस शासन विस्तारसँगै पूर्वी भारतका आदिवासी क्षेत्रहरूमा प्रशासनिक नियन्त्रण बढ्दै गयो । सन्थाल समुदाय परम्परागत रूपमा खेतीपाती, जंगल र सामुदायिक जीवनमा आधारित थियो । तर ब्रिटिस शासन अन्तर्गत नयाँ कर प्रणाली, जमिन्दारी व्यवस्था, महाजनहरूको ऋण शोषण तथा भूमि नियन्त्रणले सन्थालहरूको जीवन कठिन बन्दै गयो ।

जमिन्दार, महाजन र सरकारी संरचनाको संयुक्त दबाबका कारण सन्थाल किसानहरू आफ्नो पुर्ख्यौली जमिनबाट विस्थापित हुन थाले । ऋणको बोझ, श्रम शोषण र अन्यायपूर्ण व्यवहारले समुदायमा व्यापक असन्तोष सिर्जना भयो ।

भगनाडीहबाट विद्रोहको घोषणा

३० जुन १८५५ मा भगनाडीह गाउँमा हजारौँ सन्थालहरूको ऐतिहासिक सभा आयोजना भयो। यही सभाबाट ब्रिटिस शासन र शोषणकारी व्यवस्थाविरुद्ध खुला प्रतिरोधको घोषणा गरियो।

जनविश्वास र ऐतिहासिक वर्णनअनुसार सिदो र कान्हुले सन्थाल जनतालाई अन्यायविरुद्ध संगठित हुन आह्वान गर्नुभयो। आन्दोलन छिट्टै ठूलो जनलहरमा रूपान्तरण भयो र विभिन्न क्षेत्रका सन्थाल समुदाय यसमा सहभागी भए।

सिदो–कान्हु: प्रतिरोधका महानायक

सिदो मुर्मु र कान्हु मुर्मु आन्दोलनका प्रमुख रणनीतिक तथा जननेता मानिन्छन्। उहाँहरूले सन्थाल जनतालाई आत्मसम्मान, सामूहिक अधिकार र स्वतन्त्र जीवनका लागि संघर्ष गर्न प्रेरित गर्नुभयो।

उहाँहरूको नेतृत्वले आन्दोलनलाई स्थानीय विरोधबाट व्यापक जनविद्रोहमा परिवर्तन गर्‍यो। उनीहरूले केवल राजनीतिक प्रतिरोध मात्र होइन, सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक आत्मपहिचानको सन्देश पनि दिनुभयो।

चाँद र भैरब मुर्मुको योगदान

चाँद मुर्मु र भैरब मुर्मुले विद्रोहको संगठन, जनपरिचालन र प्रतिरोधलाई मजबुत बनाउन भूमिका निर्वाह गर्नुभएको उल्लेख पाइन्छ। युद्धका कठिन परिस्थितिमा उनीहरूले आन्दोलनलाई विभिन्न क्षेत्रमा फैलाउन सहयोग गर्नुभयो।

वीराङ्गना फुलो–झानो मुर्मु

सन्थाल इतिहासमा फुलो मुर्मु र झानो मुर्मुको नाम विशेष सम्मानका साथ लिइन्छ। उनीहरूलाई साहस, प्रतिरोध र महिला नेतृत्वको प्रतीक मानिन्छ ।

लोककथा र सामुदायिक स्मृतिअनुसार उनीहरूले प्रत्यक्ष संघर्षमा सहभागिता जनाएर समुदायलाई उत्साह र प्रेरणा प्रदान गर्नुभयो । सन्थाल समुदायमा आज पनि फुलो–झानो महिलाको साहसिक नेतृत्वको उदाहरणका रूपमा स्मरण गरिन्छ ।

संघर्ष र बलिदान

विद्रोह विस्तारसँगै ब्रिटिस प्रशासनले सैनिक कारबाही बढायो। आधुनिक हतियारसहितको सेनाविरुद्ध सन्थालहरूले सीमित स्रोतका बीच संघर्ष गरे।

यस आन्दोलनमा हजारौँ सन्थाल योद्धाले ज्यान गुमाएको उल्लेख पाइन्छ। धेरै गाउँहरू प्रभावित भए, परिवारहरू विस्थापित भए र आन्दोलन अन्ततः दमन गरियो । तर बलिदानले प्रतिरोधको इतिहासमा अमिट छाप छोड्यो।

आन्दोलनको ऐतिहासिक महत्व

सन्थाल विद्रोह भारतीय इतिहासमा आदिवासी समुदायको संगठित राजनीतिक चेतनाको प्रारम्भिक र शक्तिशाली उदाहरण मानिन्छ।

यस आन्दोलनपछि सन्थाल क्षेत्रको प्रशासनिक व्यवस्थामा परिवर्तन ल्याउने प्रयास गरियो र आदिवासी समाजका समस्याहरू राज्यस्तरमा चर्चामा आउन थाले।

आज यो आन्दोलनलाई केवल क्षेत्रीय इतिहास होइन, सामाजिक न्याय, भूमि अधिकार, सांस्कृतिक संरक्षण र आत्मसम्मानको संघर्षका रूपमा हेरिन्छ।

आजको सन्देश

हरेक वर्ष ३० जुनलाई धेरै स्थानमा हुल दिवस का रूपमा मनाइन्छ । यो दिन वीर सहिद सिदो–कान्हु, चाँद–भैरब, फुलो–झानो तथा हजारौँ ज्ञात–अज्ञात सन्थाल योद्धाहरूको योगदानलाई सम्झने दिन हो।

उहाँहरूको बलिदानले हामीलाई अन्यायविरुद्ध एकता, स्वाभिमान, संस्कृति संरक्षण र अधिकारका लागि सचेत रहन प्रेरणा दिन्छ।

वीर सहिदहरू प्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली।

सम्पादक -शिबु मुर्मु